Αν πιστεύεις ότι τα μέτρα για τον Covid ήταν υπερβολικά, μόλις ξεκλείδωσες μία από τις πιο ύπουλες παγίδες της σκέψης: την προκατάληψη του επιζήσαντα. Ρώτα κάποιον που πέθανε από Covid αν συμφωνεί. Δεν μπορείς, και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα.
Πριν όμως ξεκινήσουμε κουβέντα για τον Covid, γιατί δεν είναι αυτό το θέμα, πάμε πίσω στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τα βομβαρδιστικά που δεν γύρισαν ποτέ
Τα αμερικανικά βομβαρδιστικά επέστρεφαν στις βάσεις γεμάτα τρύπες από σφαίρες. Ο στρατός κατέγραψε πού ήταν συγκεντρωμένα τα χτυπήματα και ζήτησε από τον μαθηματικό Άμπραχαμ Βαλντ, μέλος της Ομάδας Στατιστικής Έρευνας του Πανεπιστημίου Κολούμπια, να υπολογίσει πόση θωράκιση χρειάζονταν εκεί. Η λογική έμοιαζε αδιάσειστη: θωρακίζεις εκεί που τρως τα περισσότερα χτυπήματα.
Η απάντηση του Βαλντ ήταν η ακριβώς αντίθετη. Η θωράκιση πρέπει να μπει εκεί όπου δεν βλέπετε καμία τρύπα: στους κινητήρες και στο πιλοτήριο.
Ο λόγος; Όλα τα δεδομένα προέρχονταν από αεροπλάνα που γύρισαν πίσω. Όσα δέχτηκαν χτύπημα στους κινητήρες δεν επέστρεψαν ποτέ για να μετρηθούν. Τα «καθαρά» σημεία στα σχεδιαγράμματα δεν ήταν σημεία που δεν χτυπιούνταν. Ήταν σημεία που, όταν χτυπιούνταν, το αεροπλάνο δεν γύριζε.
Το δείγμα σου είναι ήδη φιλτραρισμένο
Αυτή είναι η προκατάληψη του επιζήσαντα (survivorship bias, θα τη βρεις και ως μεροληψία επιβίωσης): βγάζεις συμπέρασμα κοιτώντας μόνο όσους πέρασαν ένα φίλτρο, χωρίς να υπολογίζεις όσους δεν το πέρασαν. Και δεν τους υπολογίζεις για έναν πολύ απλό λόγο: δεν είναι εκεί για να τους δεις.
Το επικίνδυνο δεν είναι ότι λείπουν δεδομένα. Είναι ότι λείπουν αθόρυβα. Ο πίνακας φαίνεται πλήρης, τα νούμερα βγαίνουν, το συμπέρασμα μοιάζει λογικό. Απλώς η ερώτηση που δεν έγινε ποτέ ήταν: ποιοι δεν έφτασαν μέχρι εδώ;
Πού τη συναντάς στη διατροφή
Ο παππούς που κάπνιζε, έτρωγε ό,τι ήθελε και έζησε ως τα 100 είναι το πιο δημοφιλές επιχείρημα ενάντια στις επιστημονικές συστάσεις. Είναι επίσης ένα αεροπλάνο που γύρισε πίσω. Όσοι έκαναν ακριβώς τα ίδια και έφυγαν στα 62 δεν δίνουν συνεντεύξεις.
Το ίδιο ισχύει για κάθε ακραία δίαιτα με ενθουσιώδεις μαρτυρίες. Στα σχόλια και στα «πριν και μετά» εμφανίζονται σχεδόν αποκλειστικά όσοι άντεξαν το πρωτόκολλο και είδαν αποτέλεσμα. Όσοι το παράτησαν στις τρεις εβδομάδες, όσοι ξαναπήραν το βάρος, όσοι κατέληξαν με προβληματική σχέση με το φαγητό, απλώς έφυγαν από την ομάδα. Το δείγμα που βλέπεις δεν είναι τυχαίο, είναι αυτοεπιλεγμένο.
Και για να μη νομίζεις ότι αφορά μόνο τα social media, το ίδιο συμβαίνει και μέσα στην ίδια την επιστήμη. Μελέτες με αρνητικά ή μη εντυπωσιακά ευρήματα δημοσιεύονται σπανιότερα και αργότερα από εκείνες με θετικά αποτελέσματα. Λέγεται μεροληψία δημοσίευσης, και είναι ένας από τους λόγους που κοιτάμε συστηματικές ανασκοπήσεις αντί για μεμονωμένες μελέτες.
Και τα μέτρα που «τελικά δεν χρειάζονταν»
Επιστρέφουμε στην αρχή. Όταν ένα προληπτικό μέτρο πετυχαίνει, το αποτέλεσμά του είναι μια καταστροφή που δεν συνέβη ποτέ. Και μια καταστροφή που δεν συνέβη δεν μετριέται, δεν φαίνεται και δεν εντυπωσιάζει κανέναν. Στη δημόσια υγεία αυτό είναι γνωστό ως παράδοξο της πρόληψης: όσο καλύτερα δουλεύει η πρόληψη, τόσο πιο περιττή μοιάζει εκ των υστέρων.
Προσοχή, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μέτρο που ελήφθη ποτέ ήταν σωστό ή αναλογικό. Σημαίνει κάτι πιο συγκεκριμένο: δεν μπορείς να αξιολογήσεις ένα προληπτικό μέτρο με βάση το ότι δεν συνέβη αυτό που φοβόσουν. Χρειάζεσαι σύγκριση, όχι εντύπωση.
Η ερώτηση που σε προστατεύει
Την επόμενη φορά που θα δεις τον επιτυχημένο επιχειρηματία, τον ηθοποιό που «τα κατάφερε», εκείνον που έκανε μια ακραία δίαιτα και του δούλεψε ή τον παππού των 100 ετών, κάνε στον εαυτό σου μία ερώτηση:
Βλέπω τον κανόνα ή την εξαίρεση;
Και αμέσως μετά, τρεις ακόμη:
Ποιοι λείπουν από την εικόνα; Ποιος δοκίμασε ακριβώς το ίδιο και δεν κατέληξε εδώ;
Πόσοι ξεκίνησαν; Χωρίς παρονομαστή δεν υπάρχει ποσοστό επιτυχίας, υπάρχει μόνο μια ωραία ιστορία.
Θα το μάθαινα, αν είχε πάει στραβά; Αν η απάντηση είναι όχι, δεν έχεις δεδομένα. Έχεις μαρτυρίες.
Γιατί τις ιστορίες όσων δεν τα κατάφεραν δεν πρόκειται να τις ακούσεις ποτέ. Και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα.
Τι κρατάς από όλα αυτά
Η προκατάληψη του επιζήσαντα σε κάνει να βγάζεις συμπεράσματα μόνο από όσους πέρασαν το φίλτρο.
Ο Βαλντ θωράκισε τα σημεία χωρίς τρύπες, γιατί εκεί ακριβώς χτυπιόντουσαν όσα αεροπλάνα δεν γύρισαν.
Οι μαρτυρίες για δίαιτες και «θαυματουργά» πρωτόκολλα προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από όσους άντεξαν.
Όταν ένα προληπτικό μέτρο πετύχει, μοιάζει περιττό. Αυτό δεν είναι απόδειξη ότι ήταν.
Ρώτα πάντα ποιοι λείπουν από την εικόνα και ποιος είναι ο παρονομαστής.
Είναι το λογικό σφάλμα να βγάζεις συμπεράσματα μόνο από τις περιπτώσεις που πέρασαν ένα φίλτρο επιλογής, αγνοώντας όσες δεν το πέρασαν επειδή δεν είναι πια ορατές. Το κλασικό παράδειγμα είναι τα βομβαρδιστικά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που επέστρεφαν στη βάση.
Ποια είναι η ιστορία με τα αεροπλάνα του Άμπραχαμ Βαλντ;
Ο στρατός ήθελε να θωρακίσει τα σημεία των αεροσκαφών όπου κατέγραφε τις περισσότερες τρύπες από σφαίρες. Ο Βαλντ έδειξε ότι τα δεδομένα προέρχονταν αποκλειστικά από αεροπλάνα που είχαν επιστρέψει, οπότε η θωράκιση έπρεπε να μπει εκεί που δεν υπήρχαν τρύπες, δηλαδή στους κινητήρες και στο πιλοτήριο.
Πώς εμφανίζεται η προκατάληψη του επιζήσαντα στη διατροφή;
Κυρίως στις μαρτυρίες. Οι ιστορίες επιτυχίας για μια ακραία δίαιτα προέρχονται από όσους την άντεξαν και είδαν αποτέλεσμα, ενώ όσοι την εγκατέλειψαν ή είχαν αρνητική εμπειρία δεν εμφανίζονται πουθενά. Το ίδιο ισχύει και για τον «παππού που έζησε 100 χρόνια κάνοντας τα πάντα ανάποδα».
Πώς προστατεύομαι από την προκατάληψη του επιζήσαντα;
Ρωτώντας ποιοι λείπουν από την εικόνα, πόσοι ξεκίνησαν σε σχέση με όσους τα κατάφεραν και αν θα μάθαινες ποτέ τις περιπτώσεις που απέτυχαν. Όταν δεν υπάρχει παρονομαστής, δεν υπάρχει ποσοστό επιτυχίας.
Αν πιστεύεις ότι τα μέτρα για τον Covid ήταν υπερβολικά, μόλις ξεκλείδωσες μία από τις πιο ύπουλες παγίδες της σκέψης: την προκατάληψη του επιζήσαντα. Ρώτα κάποιον που πέθανε από Covid αν συμφωνεί. Δεν μπορείς, και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα.
Πριν όμως ξεκινήσουμε κουβέντα για τον Covid, γιατί δεν είναι αυτό το θέμα, πάμε πίσω στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τα βομβαρδιστικά που δεν γύρισαν ποτέ
Τα αμερικανικά βομβαρδιστικά επέστρεφαν στις βάσεις γεμάτα τρύπες από σφαίρες. Ο στρατός κατέγραψε πού ήταν συγκεντρωμένα τα χτυπήματα και ζήτησε από τον μαθηματικό Άμπραχαμ Βαλντ, μέλος της Ομάδας Στατιστικής Έρευνας του Πανεπιστημίου Κολούμπια, να υπολογίσει πόση θωράκιση χρειάζονταν εκεί. Η λογική έμοιαζε αδιάσειστη: θωρακίζεις εκεί που τρως τα περισσότερα χτυπήματα.
Η απάντηση του Βαλντ ήταν η ακριβώς αντίθετη. Η θωράκιση πρέπει να μπει εκεί όπου δεν βλέπετε καμία τρύπα: στους κινητήρες και στο πιλοτήριο.
Ο λόγος; Όλα τα δεδομένα προέρχονταν από αεροπλάνα που γύρισαν πίσω. Όσα δέχτηκαν χτύπημα στους κινητήρες δεν επέστρεψαν ποτέ για να μετρηθούν. Τα «καθαρά» σημεία στα σχεδιαγράμματα δεν ήταν σημεία που δεν χτυπιούνταν. Ήταν σημεία που, όταν χτυπιούνταν, το αεροπλάνο δεν γύριζε.
Το δείγμα σου είναι ήδη φιλτραρισμένο
Αυτή είναι η προκατάληψη του επιζήσαντα (survivorship bias, θα τη βρεις και ως μεροληψία επιβίωσης): βγάζεις συμπέρασμα κοιτώντας μόνο όσους πέρασαν ένα φίλτρο, χωρίς να υπολογίζεις όσους δεν το πέρασαν. Και δεν τους υπολογίζεις για έναν πολύ απλό λόγο: δεν είναι εκεί για να τους δεις.
Το επικίνδυνο δεν είναι ότι λείπουν δεδομένα. Είναι ότι λείπουν αθόρυβα. Ο πίνακας φαίνεται πλήρης, τα νούμερα βγαίνουν, το συμπέρασμα μοιάζει λογικό. Απλώς η ερώτηση που δεν έγινε ποτέ ήταν: ποιοι δεν έφτασαν μέχρι εδώ;
Πού τη συναντάς στη διατροφή
Ο παππούς που κάπνιζε, έτρωγε ό,τι ήθελε και έζησε ως τα 100 είναι το πιο δημοφιλές επιχείρημα ενάντια στις επιστημονικές συστάσεις. Είναι επίσης ένα αεροπλάνο που γύρισε πίσω. Όσοι έκαναν ακριβώς τα ίδια και έφυγαν στα 62 δεν δίνουν συνεντεύξεις.
Το ίδιο ισχύει για κάθε ακραία δίαιτα με ενθουσιώδεις μαρτυρίες. Στα σχόλια και στα «πριν και μετά» εμφανίζονται σχεδόν αποκλειστικά όσοι άντεξαν το πρωτόκολλο και είδαν αποτέλεσμα. Όσοι το παράτησαν στις τρεις εβδομάδες, όσοι ξαναπήραν το βάρος, όσοι κατέληξαν με προβληματική σχέση με το φαγητό, απλώς έφυγαν από την ομάδα. Το δείγμα που βλέπεις δεν είναι τυχαίο, είναι αυτοεπιλεγμένο.
Και για να μη νομίζεις ότι αφορά μόνο τα social media, το ίδιο συμβαίνει και μέσα στην ίδια την επιστήμη. Μελέτες με αρνητικά ή μη εντυπωσιακά ευρήματα δημοσιεύονται σπανιότερα και αργότερα από εκείνες με θετικά αποτελέσματα. Λέγεται μεροληψία δημοσίευσης, και είναι ένας από τους λόγους που κοιτάμε συστηματικές ανασκοπήσεις αντί για μεμονωμένες μελέτες.
Και τα μέτρα που «τελικά δεν χρειάζονταν»
Επιστρέφουμε στην αρχή. Όταν ένα προληπτικό μέτρο πετυχαίνει, το αποτέλεσμά του είναι μια καταστροφή που δεν συνέβη ποτέ. Και μια καταστροφή που δεν συνέβη δεν μετριέται, δεν φαίνεται και δεν εντυπωσιάζει κανέναν. Στη δημόσια υγεία αυτό είναι γνωστό ως παράδοξο της πρόληψης: όσο καλύτερα δουλεύει η πρόληψη, τόσο πιο περιττή μοιάζει εκ των υστέρων.
Προσοχή, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μέτρο που ελήφθη ποτέ ήταν σωστό ή αναλογικό. Σημαίνει κάτι πιο συγκεκριμένο: δεν μπορείς να αξιολογήσεις ένα προληπτικό μέτρο με βάση το ότι δεν συνέβη αυτό που φοβόσουν. Χρειάζεσαι σύγκριση, όχι εντύπωση.
Η ερώτηση που σε προστατεύει
Την επόμενη φορά που θα δεις τον επιτυχημένο επιχειρηματία, τον ηθοποιό που «τα κατάφερε», εκείνον που έκανε μια ακραία δίαιτα και του δούλεψε ή τον παππού των 100 ετών, κάνε στον εαυτό σου μία ερώτηση:
Και αμέσως μετά, τρεις ακόμη:
Γιατί τις ιστορίες όσων δεν τα κατάφεραν δεν πρόκειται να τις ακούσεις ποτέ. Και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα.
Τι κρατάς από όλα αυτά
Αν σου φάνηκε χρήσιμο, κάνε follow για να μη χάνεις τα επόμενα: Instagram, Facebook, Youtube ή TikTok.
Βίντεο
Συχνές ερωτήσεις
Με βρίσκεις σε όλα τα social από εδώ.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου